આંતરવિદ્યાકીય વ્યાખ્યાન

ડૉ. ભાવદીપ ચાવડા [મદદનીશ પ્રાધ્યાપક અંગ્રેજી]
તા. ૨૧/૦૧/૨૦૨૦ (મંગળવાર)
આપણે જે-તે વિષયના નિષ્ણાંતો શોધવામાં, આપણી આસપાસ રહેલાં વિદ્વાન મિત્રોનો લાભ લેવાનું ચૂકી જઈએ છીએ. ઘણાં જાણીતાં વિદ્વાનો અસરકારક રીતે વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાત ન કરી શકે અને ઘણાં ઓછાં જાણીતા પણ નિસ્બતથી કામ  કરતાં મિત્રો સહજતાથી વિદ્યાર્થીઓ પાસે વિષય ખોલી આપે, એવાં અનેક કિસ્સાઓ અવારનવાર આપણે સૌએ અનુભવ્યા છે. એમાંથી શીખ  મેળવીને મિત્રોને વર્ગમાં લઈ જઈ વિદ્યાર્થીઓને ભણવાનો નવો અનુભવ આપવાનો આ ઉપક્રમ વિચાર્યો છે. બહારના મિત્રો તો આવશે જ, પણ સ્ટાફના મિત્રોથી જ શરૂઆત કરીએ તો કેવું ? ને વિદ્યાર્થીઓએ પ્રતિભાવ આપ્યો કે, 'બહું સારું...' એ બહું સારું એવાં પ્રત્યુત્તરના લીધે આજે આ પ્રથમ વ્યાખ્યાન યોજાયું.

ડૉ. ભાવદીપ ચાવડા અંગ્રેજી વિષયના યુવાન અધ્યાપક છે. વિદ્યાર્થીઓ સાથે આજથી તેઓ એમની અને તૃતીય વર્ષ બી.એ. (ગુજરાતી)ના વિદ્યાર્થીઓની અનુકૂળતા મુજબ 'પાશ્ચાત્ય સાહિત્ય મીમાંસા'ના પેપરમાં આવતાં પશ્ચિમના મીમાંસકો વિષે વાત કરી રહ્યા છે. પ્લેટો અને તેનાં આદર્શ રાજ્યની  કલ્પનાથી તેમની સફર આરંભાઈ છે. વિદ્યાર્થીઓ સાથે આવા ઉપક્રમથી ભણવાનો હું પણ આનંદ લઈ રહ્યો છું.

                 ઘણાં દિવસે આ blog મારફત મળવાનું થાય છે મિત્રો...
                 પણ રોજ રોજ મળવું જુદાં જુદાં અનેક કારણોસર શક્ય નહોતું. એક-બે દિવસ ચૂકી ગયો અને પછી તો આળસ વધતી ગઈ. છેલ્લે કોઈ નવા હેતુ સાથે ફરી blog શરુ કરીશ એવું વિચાર્યું હતું. ને હાલ પૂરતો આ blog બંધ કરવાનો હતો. પણ થયું કે એ કરતાં રોજ-બરોજની નહીં, પણ વિશિષ્ટ પ્રવૃત્તિઓ આ વર્ગખંડમાં વહેચુ તો કેવું ? પહોચી પણ શકીશ  અને તમારી સૌ સાથે વહેચી પણ શકીશ.
                તમે લોકો જે રીતે ભણો છો, એવી રીતે અધ્યાપકો માટે OP અને RC  એવા બે અભ્યાસક્રમ હોય છે. હું અત્યારે RCમાં ભણવા માટે આણંદ આવ્યો છું. એટલે આપણા રોજના વર્ગથી ૨૧ દિવસ માટે દૂર છું. મને લાગે છે કે મારી અહીની પ્રવૃત્તિ હું રોજ અહી refresher course નામના tab મારફત મૂકતો રહીશ. તમે તેના પર  click કરશો તો હું અહી કેવું ભણું છું ? એ જાણી શકશો. તમે comment લખીને મારી સાથે જોડાઈ પણ શકશો. આ રીતે આપણું અંતર ઓછું થશે. ભણતાં ભણતાં તમને સૌને રોજ યાદ કરું છું. સૌ કુશળ હશો.

આજે શું ભણ્યાં ?

શુભ સોમવાર...
                 આજે થોડું જુદી રીતે ભણવાનું થયું. સવારે ૦૭:૦૦ વાગે કૉલેજમાં બધાં ભેગા થયાં અને એક-એકની રાહ જોતાં જોતાં મોડાં-મોડાં પણ ઉપાડ્યાં અને પહોંચ્યાં રામપરા. રામપરાના પાદરમાં આવેલ શિવમંદિર, ગામમાં આવેલ રામજીમંદિર અને ઠાકરમંદિરની સફાઈ કરી. જો ખુલ્લી હોત તો પંચાયતની પણ કરવી હતી. પછી તો રામપરાની ઊભી બજાર લીધી બાનમાં. અરધી બજાર વાળીને સાફ કરીને કચરો એકઠો કરી યોગ્ય નિકાલ કરી આવ્યાં. ગામલોકો ખાસ ન નડ્યાં. અમુકે પૃચ્છા કરી સંતોષ માન્યો, તો અમુકે મેણા પણ સંભળાવ્યા. છોકારાવે એ બધું સાંભળીને સાચવ્યું. ને પછી ફરી શિવમંદિરે ભેગાં થયાં. ત્યાં બધાએ પોતાનો અનુભવ વહેંચ્યો. રામપરાના સ્થાનિક મિત્રો હિતેષ અને વિપુલે ખંતથી બધું ઉપાડી લીધું. રિંકલ અને તેની બહેન પણ અમે ગામમાં છીએ જાણીને મળવા દોડી આવ્યાં. આ સફાઈનો કાર્યક્રમ અને તેનાં પ્રતિભાવોથી પરવારીને પછી અમે એક પીપળા નીચે વર્ગ શરુ કર્યો.
             દ્વિતીય વર્ષના મિત્રો સાથે આખ્યાન સ્વરૂપની ચર્ચા કરી. મનોરંજનના સબળ માધ્યમ તરીકે આખ્યાન કેવું પ્રચલિત હતું ? તેની શું વિશેષતા છે ? તેમજ એ સ્વરૂપનો સામાન્ય પરિચય મેળવ્યો અને પછી કુંવરબાઈના મામેરાનાં પ્રચલિત કથાનકની ચર્ચા કરી.

           તૃતીય વર્ષના મિત્રો સાથે આપણા અગાઉના આયોજન મુજબ 'બારી બહાર' કાવ્ય ભણવાનો મનસૂબો હતો. પણ પીપળાનું ઝાડ, ઘેલાનો કિનારો એ કવિતા માટે યોગ્ય લોકેશન ન ગણાય, એમ વિચારી અમે 'વાતો' કાવ્ય ભણ્યાં. આ પણ એક સોનેટ સ્વરૂપની જ રચના છે. લગભગ તમે સૌ હાજર જ હતાં, પણ ફરી માણવા માટે :

હજુ ધીમે ધીમે, પ્રિય સખી! તહીં ઝાડ ઉપરે
સૂતેલા પંખીને કથની જરી જો કાન પડશે,
પ્રભાતે ઊઠી એ સકલ નિજને ગાન ધરશે :
કથા તારી મારી સકલ દિશ માંહી વહી જશે.

હજુ ધીમે ! ઊભું મુકુલ તહીં જો પર્ણ-પડદે
છુપાઈને; તેને શ્રવણ કદી જો વાત પડશે,
સુવાસે તો કે’શે સકલ કથની એ અનિલને;
અને આ તીરેથી અવર તટ વાયુ લઈ જશે.

અને કૈં તારા, જો, નભથી છૂટતા વાત સુણવા,
મૃદુ પાયે આવે શબનમ કરી કાન સરવા;
ઊભું છે આજે, જો, જગ સકલ એકાગ્ર થઈને,
ઝરે તારે શદે પ્રણયરસ તે સર્વ ઝીલવા.

પછી તો ના વાતો : પ્રિયઅધર જે કંપ ઊઠતો,
ધ્વનિ તેનો આવી મુજ હૃદયમાંહી શમી જતો.

પીપળાના વૃક્ષની નીચે, ઉપર બોલતાં પક્ષીઓને માંડ સંભળાય અને પાછળની શાળાની બારીઓમાંથી ડોકાતાં ટાબરિયાઓને ન સંભળાય, એમ અમે આ કાવ્ય માણ્યું. આવી રીતે બધાં કાવ્યો ભણવા માટેની ખાસ જગ્યા પણ અભ્યાસક્રમ સાથે નક્કી થવી જોઈએ અને માસ્તરે ત્યાં જ જઈને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવા જોઈએ, તો કેવી મજા પડે નૈ ? જો કે એવી ફરજ ન પાડવી જોઈએ, પણ આપણને અનુકૂળતા હતી એટલે ભણ્યાં, તો જલસો તો પડ્યો જ. કાલે ફરી રામપરામાં જ ભણીશું.

૨૩મી જૂન

આજે દ્વિતીય વર્ષમાં જ બે વ્યાખ્યાન હતા, પણ એ મિત્રોએ માત્ર સ્વચ્છતા સંદર્ભે એમના ગામની મુલાકાત અંગે પૃચ્છા કરીને સંતોષ માન્યો. કૉલેજ સુધી ન પહોંચી શક્યાં.
          તૃતીય વર્ષમાં તો વ્યાખ્યાન નહોતું, પણ બે બહેનો[ભૂમિ અને પિંકલ] 'બારી બહાર' સંગ્રહ બહારનાં પુસ્તકાલયમાંથી શોધી લાવી, એટલે એ ખુશીમાં 'વિદાય' સોનેટ એમને સ્ટાફ રૂમમાં જ ભણાવ્યું. પ્રહલાદ પારેખનું બહું ઉદાત્ત ભાવનાનું અને વિચારવા પ્રેરે તેવું સરસ કાવ્ય છે. બધાં પાસે આ કાવ્ય તો નહિ હોય, કેમ કે પુસ્તક ઉપલબ્ધ નથી. અને આમ પણ એ બે જ બહેનો સાથે મેં કાવ્ય માણ્યું હતું. તો આપણી શરત પ્રમાણે લ્યો તમને પણ એ કવિતા સાથે જોડું :

કદી નહિ કહું, ‘મને જ સ્મરણે સદા રાખજે,
અને નયનપંથનું અવર વિશ્વ તું ત્યાગજે;
પરંતુ ગગનાંગણે, અવનિમાં, અને સિંધુમાં,
મળે અધિક જે તને મુજ થકી, ઉરે થાપજે.

પરસ્પર કરી કથા રજનિ ને દિનો ગાળિયાં;
અનેક જગતો રચી સ્વપનમાં, વળી ભાંગિયાં.
કઠોર થઈને કદીક તુજ આંસુ જોયા કર્યાં;
કદીક તુજ ગોદ શીશ ધરી હીબકાં મેં ભર્યાં.

મળે અધિક ઊજળા દિન અને મીઠી રાતડી,
જજે સકલ તો ભૂલી રજનિ ને દિનો આપણાં;
રચે સ્વપન ભવ્ય કો જગતનું બીજા સાથમાં,
ભલે વીસરજે પછી જગત આપણે જે ઘડયાં.

છતાંય સ્મરણે ચડી વિપળ એક જો હું લઉં,
ઉદાર તવ ઉરની પ્રથમથી ક્ષમા તો ચહું.

આવી વિદાય આપનારથી વિખૂટાં પડવાનું કેટલું વિકટ હશે ? હવે કાવ્ય તમારી પાસે પણ છે. માણો. મળીએ ત્યારે ચર્ચા કરીશું.

૨૨મી જૂન

 તૃતીય વર્ષ

ગુજરાતી પેપર-૧૦ : ભાષા-લેખનકૌશલ-૧
                                            ભાષા-લેખન કૌશલ અંગે સામાન્ય પરિચય મેળવ્યો. ચર્ચા અને ઉદાહરણ દ્વારા ભાષાનો અસરકારક ઉપયોગ કરવા માટે કૌશલ કેમ જરૂરી છે ? એ વાત જોડણીને કેન્દ્રમાં રાખીને સમજવા પ્રયાસ કર્યો.

 દ્વિતીય વર્ષ

દ્વિતીય વર્ષના મિત્રો આજે નહોતાં આવી શક્યાં, તેથી એમને મળવાનો લ્હાવો ન મળ્યો. કદાચ યોગ દિવસનાં બીજાં દિવસે પણ યોગ કરાવશે એમ માનીને નહિ આવ્યાં હોય ?

૨૧મી જૂન : યોગદિવસ

સૌ પ્રથમ તો ૨૧ થી ૨૩ જૂન blog update ન કરી શક્યો, એ બદલ દિલગીર છું.

૨૧મી જૂન યોગદિવસ હતો. એ દિવસે યોગ તો કર્યા, પણ તે પછી ભણવા માટે કોઈ રોકાયું નહિ. એટલે અગાઉ આયોજન કરેલ વર્ગકાર્ય આપણે એ દિવસે ન કરી શક્યાં. એવું કરવું તમને યોગ્ય લાગ્યું ? જો ન લાગ્યું હોય, તો હવે પછીના દરેક કાર્યક્રમમાં તમે પૂરેપૂરો સમય હાજર રહેજો અને પછી ભણજો પણ. બસ એ જ એકમાત્ર પ્રાયશ્ચિત છે.
તો એવી રીતે 'વિશ્વ યોગ દિવસ' ઉજવાયો. હવે વધુ સારી રીતે આપણે એ દિવસ ઉજવીશું. એટલે કે ભણીશું પણ ખરા...

આવતી કાલે શું ભણીશું ?

 તૃતીય વર્ષ :

સમય : ૦૮:૦૦ થી ૦૮:૫૫ અને ૧૧:૦૦ થી ૧૧:૫૫
ગુજરાતી પે. ૧૦ :ભાષા-લેખનકૌશલ-૧
                  એકમ-૧ (૧) શબ્દવિષયકસજ્જતા (સામગ્રીરૂપ અને કાર્યરૂપ ઘટકોના સંદર્ભમાં)

દ્વિતીય વર્ષ

સમય : ૦૯:૦૦ થી ૦૯:૫૫
ગુજરાતી પે. ૩ : સાહિત્ય સ્વરૂપનો અભ્યાસ (મધ્યકાલીન)
                  એકમ-૧ આખ્યાનનું સ્વરૂપ


સમય : ૧૨:૦૦ થી ૧૨:૫૫
ગુજરાતી પે. ૪ : ભાષાપરિચય
                  એકમ-૧ જોડણી પરિચય, અનુસ્વાર